VIÊM DA CƠ ĐỊA (ATOPIC DERMATITIS)
Viêm da cơ địa là gì?
Viêm da cơ địa hay còn gọi là chàm, là bệnh da viêm phổ biến nhất trên toàn thế giới, biểu hiện dưới dạng khô da toàn thân, ngứa và phát ban.
Viêm da cơ địa thể khô thường xuất hiện theo kiểu phân bố mặt duỗi (extensor pattern).
Viêm da cơ địa cấp tính ở vùng nếp gấp (acute flexural atopic dermatitis).
Viêm da cơ địa mạn tính ở vùng nếp gấp (chronic flexural atopic dermatitis).
Ai bị viêm da cơ địa?
Khoảng 230 triệu người trên thế giới mắc viêm da cơ địa và tỷ lệ mắc bệnh trong đời là >15%, đặc biệt là ở các nước giàu có. Nó thường ảnh hưởng đến những người có “xu hướng dị ứng” kèm theo viêm mũi dị ứng (sốt cỏ khô), hen suyễn và dị ứng thức ăn. Tất cả các chủng tộc đều có thể bị ảnh hưởng; một số chủng tộc dễ bị viêm da cơ địa hơn và các nghiên cứu di truyền đang cho thấy sự đang dạng rõ rệt về mức độ của bệnh (không đồng nhất) giữa các quần thể.
Viêm da cơ địa thường bắt đầu ở trẻ nhỏ, ảnh hưởng đến 20% trẻ em. Khoảng 80% trẻ em bị bị viêm da cơ địa trước 6 tuổi. Mọi lứa tuổi đều có thể bị ảnh hưởng. Mặc dù có thể ổn định ở trẻ lớn và thanh thiếu niên, tỷ lệ mắc bệnh ở người trẻ dưới 26 tuổi vẫn là 5-15%.
Viêm da cơ địa ở trẻ nhũ nhi tại vùng má (infantile atopic dermatitis on the cheeks).
Viêm da cơ địa thể nếp gấp ở trẻ em (flexural atopic dermatitis in childhood).
Viêm da cơ địa có trầy xước và dày sừng ở vùng lưng dưới ở người lớn (excoriated lichenified atopic dermatitis on the lower back in an adult).
Nguyên nhân gây viêm da cơ địa là gì?
Viêm da cơ địa là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố môi trường và di truyền. (Xem bài: Nguyên nhân của viêm da cơ địa)
Đặc điểm lâm sàng của viêm da cơ địa?
Đặc điểm lâm sàng của viêm da cơ địa có thể rất khác nhau, nhưng đặc trưng bởi sự thuyên giảm và tái phát với các đợt bùng phát cấp tính trên nền viêm da mạn tính.
Viêm da cấp tính là ban đỏ (hồng ban), rỉ nước/ đóng vảy (xuất tiết) và có thể có mụn nước (mụn nước hoặc bóng nước). Theo thời gian, bệnh trở nên mạn tính và da bớt đỏ hơn nhưng dày lên (lichen hoá) kèm có vảy. Có thể xảy ra hiện tượng nứt da (vết nứt).
Viêm da cơ địa ở trẻ sơ sinh
Tại hoặc ngay sau khi sinh, viêm da cơ địa ban đầu có thể biểu hiện dưới dạng viêm da tiết bã ở trẻ sơ sinh liên quan đến da đầu, nách và vùng bẹn. Da thường có cảm giác khô và thô ráp. Theo thời gian, khuôn mặt đặc biệt là má và các nếp gấp sẽ bị ảnh hưởng. Trẻ nhỏ không thể gãi và thường chà xát những vùng da bị ảnh hưởng, chẳng hạn như phía sau đầu gây rụng tóc tạm thời. Mu bàn tay có thể bị ảnh hưởng do mút tay. Viêm da có thể lan rộng ở những vị trí khác. Khu vực tã lót thường không bị ảnh hưởng do khả năng giữ ẩm của tã lót tuy nhiên có thể gặp viêm da kích ứng (hăm tã).
Viêm da cơ địa ở trẻ em
Khi trẻ lớn lên, sự phân bố của bệnh viêm da cơ địa sẽ thay đổi. Khi trẻ biết bò, các cơ duỗi của khuỷu tay và cổ tay, đầu gối và mắt cá chân bị ảnh hưởng. Khi trẻ biết đi, các vùng nếp gấp khuỷu tay, đầu gối thường bị ảnh hưởng. Nước dãi và thức ăn có thể gây viêm da quanh miệng và cằm. Gãi và chà xát thường xuyên có thể khiến da bị lichen hoá (dày và khô), viêm da quanh mắt có thể gây tổn thương mắt. Bệnh vảy phấn trắng (pityriasis alba), chàm tổ đĩa (pompholyx), chàm đồng tiền (discoid eczema), vảy phấn amian (pityriasis amiantacea), viêm da do tật liếm môi và viêm da cơ địa ở cổ (atopic dirty neck) là những biểu hiện khác nhau của viêm da cơ địa, đặc biệt ở trẻ em trong độ tuổi đi học và thanh thiếu niên. Trong những năm đi học, viêm da cơ địa thường cải thiện, mặc dù hàng rào bảo vệ da không bao giờ hoàn toàn bình thường.
Viêm da cơ địa ở người lớn
Viêm da cơ địa ở người lớn có thể có nhiều dạng khác nhau. Nó có thể phân bố tập trung ở nếp gấp như trẻ em hoặc trở nên lan toả. Chứng rụng mi (madarosis), sẩn ngứa và lichen hoá có thể xảy ra sau khi cọ xát kéo dài. Có thể gặp các tổn thương dạng đồng tiền, dạng sẩn. Đối với một số người bị viêm da cơ địa khi còn nhỏ và sau đó đã khỏi hoàn toàn, bệnh có thể tái phát ở tay do nghề nghiệp hay làm việc nhà. Ít gặp hơn là viêm da cơ địa có thể xuất hiện lần đầu tiên ở tuổi trưởng thành, dưới dạng viêm dang viêm da cơ địa “khởi phát ở người trưởng thành”. Ở một số phụ nữ và nam giới có thể gặp viêm da cơ địa ở phần quần vú và núm vú (Chàm núm vú).
Chứng dày sưng nang lông, bệnh da vẽ nổi màu trắng, dày sưng lòng bàn tay và nếp Dennie-Morgan có thể là những chỉ điểm hữu ích cho viêm da cơ địa. Nếp Dennie-Morgan là một nếp da dưới mí mắt do viêm da mí mắt mạn tính.
Nếp Dennie-Morgan
Các dấu hiệu nhận biết viêm da cơ địa ở người lớn
Soi da cho thấy có hình ảnh sự phân bố không đồng đều của chấm mạch máu, vảy trắng khu trú và lớp mài huyết thanh màu vàng. Dấu hiệu “yellow-clod” được thấy đặc biệt trong viêm da tiết dịch cấp tính.
Đặc điểm lâm sàng khác nhau như thế nào trong các loại da khác nhau?
Có sự khác biệt về chủng tộc trong mô hình viêm da cơ địa. Ở người Maori, người dân quần đảo Thái Bình Dương, châu Phi các biến thể dạng sẩn được quan sát thấy. Các tổn thương quanh nang lông, mặt duỗi chi được quan sát thấy nhiều ở bệnh nhân gốc Phi hơn là ở những vị trí nếp gấp.
Hệ thống tính điểm thông thường cho bệnh nhân viêm da cơ địa có thể đánh giá thấp mức độ nghiêm trọng của bệnh và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống với những bệnh nhân da màu do ban đỏ màu tím. Việc đánh giá thấp cũng có thể xảy ra do yếu tố văn hoá và khó khăn trong giao tiếp giữa bệnh nhân, cha mẹ và nhà cung cấp dịch vụ sức khoẻ.
Những bệnh nhân da màu dường như có nguy cơ đặc biệt hình thành bệnh lichen đơn dạng mạn tính hoặc sẩn ngứa khi gãi hay cọ xát.
Tình trạng tăng và giảm sắc tố sau viêm thường gặp ở bệnh nhân da màu và có thể dễ nhận thấy hơn ở những người da trắng, dẫn đến căng thẳng tâm lý đáng kể.
Viêm da cơ địa ở bệnh nhân da màu
Biến chứng của viêm da cơ địa?
Biến chứng của viêm da cơ địa bao gồm: (xem: Biến chứng của viêm da cơ địa)
- Ảnh hưởng tâm lý
- Viêm da tiếp xúc, bệnh da do nghề nghiệp
- Nhiễm trùng da do tụ cầu
- Eczema herpeticum, eczema coxsackium, u mềm lây
- Đỏ da toàn thân
Chẩn đoán viêm da cơ địa?
Viêm da cơ địa thường được chẩn đoán dựa vào lâm sàng mà không cần làm xét nghiệm. Patch test nên được xem xét đặc biệt nếu viêm da cơ địa kháng thuốc.
Chẩn đoán phân biệt của viêm da cơ địa?
Một số chẩn đoán phân biệt phổ biến và quan trọng cần xem xét ở trẻ em bao gồm:
- Viêm da tiết bã, vảy nến
- Rối loạn di truyển với da có vảy bao gồm các bệnh vảy cá di truyển, bệnh suy giảm miễn dịch nguyên phát và rối loạn chuyển hoá di truyền.
- Viêm da tiếp xúc
Điều trị viêm da cơ địa?
Xem bài: Điều trị viêm da cơ địa
Tiên lượng của viêm da cơ địa?
Viêm da cơ địa ảnh hưởng đến 15-20% trẻ em và ít gặp hơn ở người lớn. Da nhạy cảm tồn tại suốt đời. Không thể dự đoán được liệu viêm da cơ địa có tự cải thiện hay không. Một phân tích tổng hợp bao gồm 110.000 đối tượng cho thấy 20% trẻ em bị viêm da cơ địa sẽ mắc bệnh dai dẳng 8 năm sau đó; ít hơn 5% mắc bệnh dai dẳng 20 năm sau. Trẻ em bị viêm da cơ địa trước 2 tuổi ít nguy cơ bị bệnh dai dẳng hơn so với những đứa trẻ mắc bệnh sau này ở thời thơ ấu hoặc thanh thiếu niên.
Viêm da cơ địa thường nặng nhất ở độ tuổi từ 2-4 tuổi, và thường cải thiện hoặc thậm chí khỏi bệnh sau đó. Tuy nhiên, viêm da cơ địa có thể trầm trọng hơn hoặc thậm chí tái phát ở người trưởng thành do tiếp xúc với yếu tố kích ứng hoặc dị ứng liên quan đến công việc chăm sóc, làm việc nhà hoặc một số nghề nghiệp nhất định.
Nguồn: https://dermnetnz.org/topics/atopic-dermatitis
Biên dịch: BSCKI. Nguyễn Thị Chơn Nhân
